ارنست اورسل ( مترجم : على اصغر سعيدى )
55
سفرنامه قفقاز و ايران ( فارسى )
خوبى ندارند و افراد آنان با هم بسيار كم آميزش و معاشرت مىكنند . يك مرد گرجى ازدواج با يك دختر ارمنى را وصلت ناجورى مىداند ، ولى علىرغم چنين پندار شايع ، كم نيستند تعداد شاهزادگان اصل و نسبدار ولى ورشكستهيى كه از طريق ازدواج با دختر فلان صراف پولدار وضع زندگى خود را از نو روبهراه كردهاند . ناسازگارى و عدم آميزش اين دو نژاد با همديگر موضوع قابل تأسفى است ، چون اگر آنان با همديگر آميزش بيشترى داشتند ، از نتيجهى آن نسل برترى با برخوردارى از مجموعهى صفات و شايستگىهاى ارثى هر دوى آنان به وجود مىآمد و در راه تلاش معاش درهاى موفقيت را بيشتر به روى آنان مىگشود . در تفليس ده يا دوازده هزار نفر ايرانى نيز زندگى مىكنند . شايد ريشهى آنان مربوط به دورانى باشد كه پادشاهان ايران گرجستان را در تصرف خود داشتند ولى تعداد نفرات اوليهى آنان در نتيجهى مهاجرت افراد بىشمارى كه از شرق و شمال ايران براى تحصيل ثروت مرتبا به قفقاز مىآيند ، روزبهروز به افزايش گذاشته است . اغلب اين ايرانىها بازرگانان و آدمهاى زيرك و باهوشى هستند كه اگر اين ضرب المثل قابل قبول باشد ، دربارهى آنان چنين مىگويد : « براى كلاه گذاشتن سر يك نفر ارمنى دو نفر يهودى لازم است و دو ارمنى براى سر يك ايرانى » . ضمنا مشهور است كه ماهرترين بناهاى ماوراى قفقاز نيز ايرانى هستند . دربارهى ايرانىهاى ايالت ايروان كه از سال 1828 جزء رعاياى تزار به شمار مىآيند ، بايد گفت كه بهطور داوطلب وارد ارتش و ادارات روسى مىشوند . آنان به علت دانستن زبانهاى شرقى كه در ايالتهاى آسيايى عامل كمككنندهى بسيار سودمندى است و همچنين به دليل برخوردارى از هوش و مهارت و شايستگى ذاتى - كه بسيارى از آنها چه از لحاظ رفتار و آداب و رسوم و چه از جهت انديشه و افكار به كلى اروپايى شدهاند - در مشاغل خود به مقامهاى مهمى دست يافتهاند . آنها واقعا « آقا » و جنتلمنهاى كاملى هستند و بسيارى از ايشان نيز خوب فرانسه حرف مىزنند . تاتارها نيز كم و بيش به تعداد ايرانيان هستند . آنها قومى فقير ولى سخت قانع و زحمتكشاند . مشاغل پر مشقت مال آنها است . بعضىها حمالاند و بعضى ديگر كه كمتر در يك شهر مىمانند ، شترها و قاطرهاى كاروان يا ارابههاى سنگين را كه تنها وسيلهى حمل و نقل كالاها در ميان ايالات قفقاز و شهرهاى ايران است ، مىرانند . تاتارها به انجام دادن كارهاى ناجور نيز دست مىزنند و بعضى از آنان بهطور عمده